‘De camera is mijn redding en mijn geheugen’
Documentaire ‘Het Oog van de Tijd’
Fotograaf Sake Elzinga over kijken, bewaren en opnieuw beginnen
Sake Elzinga (1959) was zestien toen hij in december ‘75 in een greppel bij Wijster lag, met zijn camera in de aanslag. Voor hem, niet eens heel ver weg, speelde zich de treinkaping af die wereldnieuws was geworden. Persfotografen uit alle windstreken maakten gebruik van de doka in de fotozaak waar de jonge hobbyfotograaf Sake zijn bijbaantje had.
Zijn nieuwsgierigheid voerde hem in hun kielzog naar de plek van de kaping. Hij was er op zijn brommer naartoe gereden met alleen een groothoeklens bij zich. “Een telelens had ik niet, dus ik moest wel dichtbij zien te komen. Het turen, het inschatten en het besluit te klikken gaven me een gevoel dat mij nooit meer zou loslaten.”
De foto die hij daar maakte en later in de doka op zijn werk afdrukte, heeft hij nog altijd. “Korrelig en vaag en er valt kwalitatief genoeg op aan te merken, maar hij markeert wel het begin van een diepgeworteld besef. Ik wist: ik wil kijken en ik wil vastleggen. Ik móét.”
Dat doet hij sindsdien nagenoeg onafgebroken. Vijf decennia aan beelden later is Sake Elzinga uitgegroeid tot een van de markantste fotografen van het noorden en een vaste waarde binnen de Nederlandse documentairefotografie. Zijn foto’s verschenen in NRC Handelsblad, diverse andere dagbladen in binnen- en buitenland en in talloze boeken en op exposities. Hij reisde de wereld rond, maar zijn blik bleef ook opvallend vaak dichtbij huis: op Groningen en Friesland, maar vooral op zijn geliefde Drenthe.
Visuele geschiedschrijver
Van stille landschappen tot herdenkingen, van mensen op straat tot veranderende stadsgezichten, hij legt het nauwgezet vast. “Ik beschouw mijzelf als een visuele geschiedschrijver en ik voel een grote gedrevenheid die taak te vervullen”, zegt Sake. Dat plichtsbesef wordt niet alleen aangevuld door een grote nieuwsgierigheid. Fotografie is ook een manier voor hem om te overleven, of zelfs een voorwaarde daartoe.
De camera is mijn redding,” zegt Sake daar over. “Veel mensen hebben van zichzelf een schild dat de impact van verdriet en ellende enigszins verzacht. Ik niet. Ik voel alles en soms te sterk. Dan overspoelt het leven me bijna. De camera is mijn filter, een barrière tussen de wereld en mij. Als ik fotografeer, kan ik dichtbij het leven komen, zonder dat ik eraan onderdoor ga.”
In 2018, tijdens een moeilijke periode van zijn leven waarin hij dierbaren verloor, leek zelfs de fotografie hem niet meer op de been te kunnen houden. Hij dacht: ‘ik stop met alles’, maar besloot nog wel zijn foto-archief te digitaliseren. “Tot mijn verbazing voelde ik daardoor toch weer grip op het leven. Ik besefte wat ik eigenlijk in handen had.
Duizenden foto’s die als het ware mijn geheugen vormden, een verhaal vertelden. Mijn verhaal, van anderen, van Drenthe en van talloze andere plekken.”
Dat archief is inmiddels ondergebracht bij het Drents Archief, waar de circa tienduizend foto’s nu vrij beschikbaar zijn voor iedereen. “Over dertig jaar moet iemand kunnen zien: zo was Drenthe, zo waren de mensen, zo veranderde het landschap. Want dat is wat ik mij realiseerde toen ik mijn archief doorging: hoe vergankelijk alles is. Dat wat is verdwenen, komt niet meer terug. Het is, als je het niet vastlegt, voorgoed uit beeld.”
Hij maakt zich zorgen over het verdwijnen van fotografische geschiedschrijving. “Vroeger had elke stad fotografen die stelselmatig vastlegden wat er gebeurde in de straten, met de mensen en de bebouwing en in de samenleving. Dat gebeurt niet meer en dat is jammer, want straks hebben we over de huidige tijd geen visueel geheugen meer. Dan hebben we wel miljoenen selfies en snapshots, maar geen professioneel historisch en duidend beeld van de samenleving.”
De documentaire
Dat hij nu zelf onderwerp is van een documentaire en op beeld wordt vastgelegd, voelt nog altijd wat ongemakkelijk. „Toen documentairemaakster Marjanne Teunissen me vroeg, dacht ik: nee joh, niets voor mij. Ik praat te nasaal, ik beweeg te druk en ik ben al helemaal niet interessant genoeg.” Toch stemde hij uiteindelijk in. “Marjanne zei: ‘Het gaat niet over jou, maar over jouw manier van kijken en hoe jij de tijd wil bewaren.’ En dát vind ik een belangrijk verhaal.”
De film volgt de fotograaf bij zijn werk, zijn archief, zijn wandelingen door het Drentse landschap. “Het is een soort spiegel,” zegt hij. “Je hoort jezelf praten over dingen waar je nooit woorden aan gaf. Waarom ik fotografeer, waarom ik juist daar wel en daar niet stop om een foto te maken. Ik dacht altijd: het beeld spreekt voor zich, maar ik blijk er toch nog wel iets bij te vertellen te hebben.”
De documentaire ‘Het Oog van de Tijd’ werd uitgezonden door RTV Drenthe
Een film van Marjanne Teunissen, Oldenhave Media
De productie kwam mede tot stand dankzij:
